Glas in Lood Jan Heijnen

    Kerken-1

Klik op de foto voor kerkramen Swalmen, H. Lambertus.

Door Wim Heijnen, versie januari 2019.

Ambacht en Kunst in de wereld van de glasschilderkunst.


Zelf ben ik ruim 15 jaar van mijn kinderjaren hier nauw bij betrokken geweest door het beroep van mijn vader destijds. Vandaar dit artikel en deze site.

Ik wil glasschilderkunst benaderen vanuit de verschillende disciplines waardoor een kompleet glas in lood raam ontstond zoals deze nog steeds in de verschillende kerken te vinden zijn. Verleden tijd wordt hier gebruikt omdat dit soort grote glasprojecten momenteel nauwelijks nog voorkomt. Bij het spreken over de tegenwoordige glazeniers studio’s gaat het meestal over reparatiewerk of kleinschalige privé opdrachten. In de naoorlogse tijd was er, door beschadiging van de vele kerken, heel veel nieuw werk. Swalmen was in die tijd een van de centra van het glazeniers ambacht. In deze gemeente konden meer dan vier bedrijven hier een goede boterham aan verdienen. Er bestond toentertijd in Nederland een vereniging van zelfstandige glazeniers, gevestigd in Den Haag. De Limburgse maar ook de Swalmense invloed was hier hoog. Mijn vader zat in het bestuur als penningmeester.

Vester, Jan senior, Jan junior
Het glasatelier van de firma J. Heijnen & Co.
Silvester Heijnen, Jan Heijnen sr. en Jan Heijnen jr.
(foto rechts april 1940)


In de jaren 1945 – 1965 was er een duidelijke discipline scheiding bij het maken van grootschalige glas in lood ramen voor kerken en kloosters. De glazenier als ambachtsman en de kunstschilder als kunstenaar. Omdat het merendeel van de ramen die heden ten dage in de kerken en kloosters nog te bewonderen zijn, gemaakt zijn tussen 1945 en 1965 is het goed dat men zich dit onderscheid realiseert. Als gesproken wordt over een glas in lood raam van glazenier of kunstschilder worden de woorden vaak door elkaar gebruikt en denkt men dat de persoon in kwestie het hele werk heeft gedaan. In de Nederlandse vereniging van zelfstandige glazeniers zaten geen kunstenaars, maar alleen zelfstandige ambachtslieden.

Wanneer gesproken wordt over een raam van Pieter Geraedts, dan wordt bedoeld dat de kunstschilder Pieter Geraedts dit raam ontworpen en geschilderd heeft. Zoals een architect een huis ontwerpt en op tekening zet en voor de bouw van het huis een bouwbedrijf nodig heeft, zo had de kunstschilder een glazeniersatelier nodig. Dit waren zelfstandige ondernemers die met de kunstenaar een prijs afspraken hoe zij gezamenlijk de verdeling maakten en zo het raam konden opleveren. Enkele kunstschilders wilden dit niet en namen alles in eigen hand, een voorbeeld hiervan was Frans Heijnen, die jarenlang bij hotel de Zwaan zijn artistiek werk ontworp en zelf in elkaar zette. Ook Joep Nicolas hield alles in eigen hand. In zijn voor- oorlogse en voor- Amerikaanse periode kwam alleen het familie atelier, in Roermond in aanmerking om zijn kunstwerken te beglazen. In zijn na- oorlogse en na- Amerikaanse periode koos hij uitsluitend voor het glasatelier Geuskens in Venlo. Tegenwoordig heeft het gezamenlijk uitoefenen van beide disciplines de overhand. Nu het duidelijk is hoe het vroeger werkte tussen de twee disciplines, kunstschilder en glazenier, bekijken we hoe zo’n transactie tot stand kwam.

Een pastoor was meestal de initiator om een opdracht te plaatsen voor een nieuw raam. Was hij kunstzinnig aangelegd dan legde hij contacten met een bijpassende kunstschilder, deze ging op zoek naar een glas in lood atelier en gezamenlijk werd een offerte gemaakt. Een meer praktische pastoor zocht het glas in lood atelier op bij hem in de buurt of het atelier waar hij het meeste op vertrouwde en dit atelier stelde een kunstschilder voor waarna weer de offerte volgde. Probleemsituaties ontstonden als een pastoor bij een atelier een kunstschilder vroeg die te duur, geen tijd had of niet wilde. Bij voorbeeld, de pastoor van Swalmen vraagt atelier Heijnen om een raam te maken met kunstschilder Joep Nicolas. Nou dat kon niet want Joep werkte alleen in zijn familie atelier. Ter verduidelijking een werkelijke situatie.

Ingang atelier De pastoor van Swalmen loopt begin jaren 50 binnen bij atelier Heijnen achter de woning op Stationsstraat 19. Kunnen jullie 6 ramen beglazen met beschilderd glas in lood bij de zijaltaren? De noodramen zijn na de oorlog perfect geplaatst dus wij willen jullie in principe deze opdracht gunnen. Vraag: welke kunstschilder moet deze ontwerpen? De glazenier noemt bekende namen waar hij geen problemen mee verwacht. Jaques Verheyen; Jos Eggen; Huub Levigne; Pieter Geraedts? Doe Pieter Geraedts maar, wat de afwegingen waren? Ik zou het niet weten. Even een uitstapje naar de 3 ramen bij het hoofdaltaar. Ook deze ramen, ontworpen door Pieter Geraedts, werden iets eerder ook aangeboden aan atelier Heijnen. Door concurrentie werd een prijs voorgesteld waarvan mijn vader aangaf: “ Daar kan ik ze niet voor maken”. Deze zijn dus door een concurrent glazenier uit Leiden beglaasd. Mijn vader gaf altijd aan, dat die te goedkoop gemaakt waren. Wel of niet, dat is de vraag, feit is dat ze later volledig gerestaureerd moesten worden. Terug naar het voorbeeld, pastoor, glazenier en kunstschilder zijn het eens over de offerte er kan gestart worden met het project.

De kunstenaar maakt een tekening op ware grote met dikke loodlijnen en glasnummers van het kleurpallet. De glazenier ontvangt de tekening en kan beginnen, knippen van tekening, snijden van stukje glas naar de geknipte tekening, stukjes glas op een glasplaat plakken, deze totale glasplaat klaar zetten op ware grote voor een lichtraam. De kunstschilder komt naar het glas in lood atelier en, meestal inwonend bij de glazenier, gaat hij aan de slag met schilderen op deze totale glasplaat. Daarna is de glazenier weer aan zet. De beschilderde stukjes verwijderen van de glasplaat en branden in de oven. De beschilderde gebrande stukjes glas in lood zetten tot een glaspaneel. Het glaspaneel met stopverf waterdicht maken. De totale raam met meerdere glaspanelen inzetten in de kerk. Het inzetten van de ramen in de Lambertuskerk, in de zijbeuken door Pap, kan ik mij nog goed herinneren, uit mijn kinderjaren. Het moet toch wel indrukwekkend zijn geweest, ik was toen ongeveer 5 jaar.

Een kunstschilder maakte naam, en werd daar door gevraagd, en kon een prijs bedingen. Een glazenier budgetteerde zijn aandeel: wat kost het mij en hoe kan ik een boterham verdienen. Mijn vader Jan Heijnen zou zelf ook een volledig raam hebben kunnen maken en schilderen, hij had er de opleiding en de aanleg voor, maar niet de naam en ambitie. Daarom werd hij niet gevraagd hiervoor. Wel is de ongeschilderde rozet achter in de kerk in Swalmen door Pap ontworpen, beglaasd en geplaatst. Een heel ander aspect is de rol van het bisdom. Zij hadden een zwarte lijst van kunstschilders, stond je daarop, al of niet terecht, dan kwam je niet meer aan de bak. Een reden kon zijn plagiaat of afbeeldingen die niet paste in het “rijke roomse leven”.

Resumerend: De kunstschilder zorgde voor het ontwerp en het schilderproces. De glazenier zorgde voor het snijden, branden, inglazen en inzetten van het raam. Het bepalen van het kleurenpallet vond in samenspraak plaats tussen de kunstschilder en de glazenier. De kunstschilder noemde zich de eigenaar van het ontwerp en naar hem werd het raam genoemd. Soms accepteerde de kunstenaar een initiaal van de glazenier. Het duidelijks is dat de zien in Asselt. In het midden rechts is een raam waar aan de ene kant Huub Levigne staat en aan de andere kant atelier Heijnen. Ook in de doopkapel in Swalmen moet te zien zijn dat de ramen van Huub Levigne, gemaakt zijn omstreeks 1964 door glazenier Jan Heijnen. Deze ramen waren de laatste kerkramen uit het glas in lood atelier bedrijf Heijnen aan de Stationsstraat 19 in Swalmen. Inmiddels was de vraag zo ingezakt dat mijn vader een ander vak vond en glas & lood maar ook kunstschilderen zijn hobby werd. De laatstgenoemde ramen in de doopkapel van Swalmen werden naast zijn nieuwe job in deeltijd vervaardigd.

De laatste ramen van glasatelier Heijnen in de St. Lambertuskerk Swalmen, klik via de foto door naar de site.
(foto's links glasmalerei-ev.de)

terug naar Kerken gallery overzicht

Webdesign: 2015 -'22 © Copyright Wim Heijnen